Italië in de periode 1910-1920 is fascinerend, nét voordat het zo fout ging, juist omdat je wilt begrijpen waarom het daarna fout ging. Als je kijkt naar Italië in de jaren ’10 en ‘20, waar het fascisme werd uitgevonden, zie je een dynamische samenleving. Maar hoe moet je die dynamiek karakteriseren? Het was geen Duitse dynamiek van de jaren ’20 waar men wellicht uit wanhoop op de tafels ging dansen op briefjes van 1.000.0000 mark terwijl Marlène Dietrich uit de grammofoonspeler kraakte zoals te zien is in 'Berlin Alexanderplatz', de verfilming van het boek over Franz Biberkopf uit 1929. Het was de tijd van filosofen als Le Bon (massapsychologie), Sorel (de legitimatie van geweld) en Freud (zelfverwezenlijking).

Filippo Tommaso Marinetti, oprichter en voorman van het Italiaanse futurisme

Filippo Tommaso Marinetti, oprichter en voorman van het Italiaanse futurisme. Na de Eerste Wereldoorlog werd Marinetti een fervent aanhanger van het fascisme.

Italiaanse futurisme 

In Italië was men al jaren constructief bezig met een maatschappelijk debat toen door Il Duce Mussolini het fascisme werd uitgevonden. Dit debat vond plaats bij de Futuristen, een kunstzinnige maatschappelijke stroming. Filippo Tommaso Marinetti (Alexandrie, Egypte 1876 – Bellaggio, Italië 1944) was de oprichter en haar voornaamste vertegenwoordiger. Het futurisme was een theorie van emotie. Het opzoeken van gevaar, een tomeloze energie, moed, vermetelheid en rebellie werden bezongen als ware deugden. Arbeiders die zich bij de futuristische beweging aansloten, werden op slag ‘poëten’, wellicht een diep verlangen van ieder mens. De oorlog werd verheerlijkt als middel tot het bereiken van een nieuwe samenleving. Het verleden was voltooid.

We moeten durven leren van het futurisme en het pré-fascisme van de jaren ‘10 niet wegzetten als onderdeel van Het Kwaad. Het futurisme is niet verantwoordelijk voor de wandaden van het fascisme. De beweging wilde Italië bevrijden van haar eigen dinosaurussen, Italië ontdoen van haar drukkende verleden. Ze was op haar hoogtepunt voordat de eerste fascistische partij was opgericht. 

Mussolini

Mussolini liep weg met enkele van de ideeën uit Marinetti’s kunstzinnig manifest.  Juist in de kunst denkt men na over de inrichting van de maatschappij. Daar vinden allerlei gedachtenexperimenten plaats vanuit anarcho-syndicalistisch perspectief, die door veel mensen worden gewaardeerd. En niet alleen vanuit politieke hoek. De futuristen vonden dat er geen plaats moest zijn voor moraal en feminisme in de samenleving.

Marinetti schokkeerde 

Marinetti was een soort performance kunstenaar die zijn best deed het publiek te shockeren en de wereld te veranderen. Toen Marinetti in 1920 besloot dat het futurisme zich niet zou moeten associëren met het fascisme was dat een moedige keuze. In 1924, na de Mars op Rome van Mussolini, schreef Marinetti een boek over de relatie tussen futurisme en fascisme. In 1925 werd er in Bologna een fascistische expositie gehouden, waaruit de fascistische visie op de cultuur bleek en die juist een sterke hang naar het Romeinse verleden tentoon spreidde. Marinetti sloot zich niet aan bij het anti-fascistische manifest van de intellectuelen uit 1925. Een paar jaar later kwam Marinetti op zijn politieke keus terug en sloot hij zich aan bij het fascisme. Marinetti was toen echter al een mastodont van de futuristische beweging. Het futurisme zelf had politiek geen enkele richting bezeten. Het was Marinetti die zich aan de verkeerde kant had aangesloten.

» Felippo Marinetti Futurist Manifest, vertaald naar het Engels

Lotje Lomme is historica, Italiëkenner en blogger voor italiëplein