Fresco van Vasari in de Dom van Florence

De fresco's van Florence

Vorig jaar ben ik gevraagd om een reis te begeleiden met als thema de Fresco's van Florence. Ter voorbereidng ging ik op zoek naar specifieke informatie over het maken, restaureren en verwijderen van fresco's. Ik speurde het hele internet af, maar ik kon eigenlijk niets bruikbaars vinden. Totdat ik het met Nederlandse zoektermen probeerde. Ik stuitte toen op het boek 'Italiaanse Fresco's' van Ernest Kurpershoek en dat was een gouden greep.

De techniek van fresco's schilderen

Het boek is opgebouwd rond drie thema's, beginnend met de techniek van het fresco schilderen. Op een heldere wijze legt Kurpershoek uit hoe het hele proces in zijn werk gaat. Van het maken van schetsen (kartons), het prepareren van de frescowand tot het gebruik van de juiste pigmenten. Zeer nuttige informatie wanneer je meer wil weten over het hoe en waarom van fresco's.

De frescoschilder

Het tweede thema gaat over de frescoschilder zelf. Een leuk en informatief hoofdstuk met een hoog anekdotisch gehalte dat het hele menselijke aspect naar voren haalt. Hier komt de wedijver aan bod tussen de grote schilders van de 15de eeuw: Michelangelo en Leonardo. Beide worden gevraagd te werken aan de decoratie van de Sala Grande van het Palazzo Vecchio in Florence. Beiden kwamen niet verder dan levensgrote kartons, en dat was al imposant genoeg om drommen mensen naar te laten komen kijken.

Boren in een fresco van Vasari

Vandaag de dag spreekt deze opdracht nog steeds tot de verbeelding. De commotie is groot nu dat men dóór het werk van Vasari heen aan het boren is om te kijken of Leonardo's fresco van de 'Slag bij Anghiari' uiteindelijk toch zal zijn geschilderd. Een ander amusant aspect is dat Kurpershoek het in ditzelfde hoofdstuk ook heeft over het 'creatief nietsdoen'. Soms hadden kunstenaars ook last van hun versie van het writer's block. Door veel schetsen te maken hoopte de kunstenaars dit te kunnen doorbreken en verlost te zijn van een hijgende opdrachtgever in hun nek.

Kijken naar fresco's

Het laatste thema van het boek is kijken naar fresco's. Hierin leert Kurpershoek ons dat de beeldformule in de loop van de 15e eeuw veranderde van een frescocyclus naar één enkele afbeelding. Dit werd onder meer in de hand gewerkt door de toepassing van het lineaire perspectief. Met deze formule kon men net als in de Klassieke Oudheid illusionistische en daardoor veel realistischer afbeeldingen maken. Kurpershoek maakt op verhelderende wijze door middel van tekeningen hoe perspectief in de schilderkunst werd toegepast. Fresco's gingen vanaf toe meer als decoratie dienen dan als verhalende voorstelling.

In de loop van de 15e eeuw nam de aandacht voor schoonheid en anatomie sterk toe in de frescokunst

Naakte figuren in de frescokunst

Rond diezelfde tijd nam de aandacht voor schoonheid en anatomie sterk toe en heeft dat in de frescokunst geleid tot een toenemende hoeveelheid (semi-) naakte figuren. Vooral verhalen van Adam, Eva, Christus en St. Sebastiaan waren gewilde excuses voor het schilderen van naakten. Men werkte in de eerst instantie naar beelden van de Klassieke Oudheid of naar levend model. Pas toen het kunstenaars werd toegestaan ook lijken te bestuderen, was er werkelijk sprake van een correcte anatomische weergave. De laatste stap naar een realistische weergave van de mens is het tonen van menselijke emoties. Vooral Leonardo en Michelangelo waren meesters en toonden met hun figuren het hele scala aan menselijke emoties.

Compositie, figuren en decor

Kurpershoek besluit met een chronologisch overzicht met de voor die periode typerende thema's, compositie, figuren, decor en ornamentiek. Dit is zeer bruikbaar als een quick view van hoe het ook al weer zat. Mocht de lezer willen weten waar hij de meeste fresco's zal kunnen zien, is een overzicht per regio opgenomen.

Door de foto's die zijn toegevoegd, kunnen de meeste aspecten die Kurpershoek behandeld ook inzichtelijk worden gemaakt. Jammer genoeg mistte ik nog een ding: hoe worden fresco's verwijderd? Dit wordt wel uitgelegd, maar ik had er zo graag beeldmateriaal van gezien omdat ik het me gewoonweg niet kan voorstellen hoe zonder het fresco te beschadigen dit van de muur kan afhalen. Ondanks dit gemis, beantwoordde het boek eigenlijk de meeste van mijn overige vragen met betrekking tot de fresco schilderkunst, en nog meer.

[bestel 'Italiaanse fresco's' bij bol.com]